Тайлан, баримт бичиг

*Тэрбум мод хөдөлгөөн ТББ — Цөлжилттэй тэмцэх тухай НҮБ-ын конвенцийн Талуудын 17 дугаар бага хурал (COP17)-ын Иргэний нийгмийн үндэсний төлөөлөгч (National Civil Society Focal Point), Улаанбаатар хот, 2026 оны 8 дугаар сар*

Монголчууд 2021 оноос хойш 138.4 сая мод амжилттай тарьж ургуулаад байна. Гэвч энэ тооноос ч илүү чухал зүйл бол — мод тарих нь өнөөдөр Монгол хүн бүрийн амьдралын нэг хэсэг, зан заншил болж хувирсан явдал юм.

Хэдхэн жилийн өмнө хүртэл мод тарих ажил голчлон улирлын чанартай, төрийн байгууллагын санаачилгаар хязгаарлагддаг байсан бол өнөөдөр монголчууд хурим, төрсөн өдөр, ажлын анхны өдөр, хүүхэд төрсний баяр зэрэг өөрсдийн амьдралын чухал үйл явдлуудаа модоор тэмдэглэдэг болжээ. Жил бүрийн 5, 9 дүгээр сарын Бямба, Ням гарагийг «Тэрбум мод тарих үндэсний өдөр» хэмээн албан ёсоор зарласнаар мод тарих нь төрийн зэрэгцээ гэр бүл, олон нийтийн хамтын ёслол болж хувирав. 2026 оны хаврын ганц улирлын мод тарих аянд 87,262 иргэн, 4,567 байгууллага идэвхтэй оролцож, 12 сая гаруй мод тарьсан нь үүний тод илрэл. Улаанбаатар хотод хэрэгжсэн «Хашаандаа таван мод тарья» аяны хүрээнд мянга гаруй өрх өөрийн гэрийн хашаандаа мод тарьж, амьдралынхаа нэг хэсэг болгожээ.

Энэ бол зүгээр нэг тоо биш — үндэстний зан заншил, соёл өөрчлөгдсөний илрэл юм.

«Тэрбум мод» үндэсний хөдөлгөөн нь зөвхөн мод тарих санаачилга биш, харин Монгол Улсын цөлжилттэй тэмцэх, уур амьсгалын өөрчлөлтөд дасан зохицох, ногоон эдийн засаг руу шилжих цогц бодлогын хэрэгжилт болж байна. Байгаль орчны сэргэлт, иргэд-олон нийтийн оролцоо, эдийн засгийн бодит өгөөж гурав хоорондоо уялдаатай, бие биенээ дэмжсэн байдлаар хөгжиж буй нь Монгол Улс тогтвортой ойн менежментийг цогцоор хэрэгжүүлж буйн тод илрэл юм.

Тоо баримт үүнийг батална: улсын ойн сангийн нийт талбай 2015 оны 18.3 сая га-аас 2025 онд 19.3 сая га болж өссөн бөгөөд ойгоор бүрхэгдсэн талбайн эзлэх хувь (ойрхог чанар) 7.78%-иас 8.71% болж нэмэгдэв. Байгалийн ойн нөөц 44.4 сая шоо метрээр өссөн бол ой мод жилд 21.5 мянган тонн CO₂ шингээж, 2035 он гэхэд түймрийн эрсдэлийг 90%-иар бууруулж чадвал энэ хэмжээг 24.4 сая тонн хүртэл нэмэгдүүлэх боломжтойг Ойн газрын тооцоолол харуулж байна.

Энэхүү амжилт олон улсын анхаарлыг татаж, хөрөнгө оруулагч, хандивлагч байгууллагуудыг Монголд авчирч байна. Өнөөдөр Монгол Улсад олон улсын байгууллагуудын 115 сая гаруй ам.долларын буцалтгүй тусламж, хөрөнгө оруулалт идэвхтэй хэрэгжиж байгаа бөгөөд үүнд дараах томоохон төсөл, хөтөлбөрүүд багтдаг:

- «Ногоон хэрэм» төсөл (2017--2026) — 6 сая ам.доллар

- «Монголын унаган байгалийн хүлцэл, тогтворжилтыг хангах нь» төсөл (2018--2025) — 7.9 сая ам.доллар

- «Дорнод Монголын хуурай хээрийн тогтвортой ландшафт, биологийн олон янз байдлыг хамгаалах» төсөл (2021--2026) — 5.4 сая ам.доллар

- «Монгол орны хөдөөгийн иргэдийн уур амьсгалын өөрчлөлтөд дасан зохицох чадварыг нэмэгдүүлэх, эрсдэлийн менежментийг сайжруулах» (АДАПТ, 2021--2028) — 79.3 сая ам.доллар

- «Эрүүл ой» төсөл (ойн хөнөөлт шавьж, ойн нөхөрлөл, тогтвортой менежмент, 2022--2025) — 4 сая ам.доллар

- STREAM+ төсөл (ойн нөөцийн зохистой ашиглалт, 2024--2028) — 14.5 сая ам.доллар

- Ойн засаглалыг сайжруулах замаар нэмүү өртгийг шингээх нь (хүний нөөцийг чадавхжуулах, 2024--2028) — 3 сая ам.доллар

- «Тэрбум мод» үндэсний хөдөлгөөний мэдээллийн санг шинэчлэн хөгжүүлэх (2024--2026) — 0.65 сая ам.доллар

- Байгаль орчны мэдээллийн санг шинэчлэн хөгжүүлэх (2024--2026) — 0.3 сая ам.доллар

- Өндөр хүчин чадалтай мод үржүүлгийн газар байгуулах, ойг нөхөн сэргээх (2024--2025) — 1 сая ам.доллар

- Монголын говийн бүсэд заг тарих судалгааны төсөл (2024--2025) — 10 мянган ам.доллар

Энэ бүхэн нь ганц удаагийн хандив биш — Ази номхон далайн ойн хамтын ажиллагааны байгууллага (AFoCo), APFNet, Европын Холбоо, БНСУ, Япон, Швейцарийн хөгжлийн агентлаг зэрэг олон улсын тэргүүлэх байгууллагууд Монголын ойн салбарыг урт хугацааны, найдвартай түнш гэж үзэж эхэлсний илрэл юм. Мод тарих ажил цаашдаа ойн генетик, экосистем, уур амьсгалд дасан зохицох чадавх, засаглалыг сайжруулах зэрэг тогтвортой ойн менежментийн бүх бүрэлдэхүүн хэсгийг хамарсан цогц хөтөлбөр болж өргөжсөнийг эдгээр төслүүдийн чиглэл өөрөө харуулж байна.

Хөдөлгөөний цаана зүгээр нэг мод тарилт биш, харин удаан хугацааны хөрөнгө оруулалт шаардсан том дэд бүтэц бий болж байна. Орхон аймагт Ойн генетик нөөцийн «Эрдэнэт» төв байгуулагдаж, Монгол орны хатуу цаг уурын нөхцөлд тэсвэртэй модны үр гаргаж авах, генийн сан бүрдүүлэх эрдэм шинжилгээний ажил хийгдэж байна. Булган аймгийн Хангал сумын Хялганат тосгонд Ой хээрийн түймэртэй тэмцэх төв ажиллаж эхэлсэн бөгөөд 2030 он хүртэл 15.5 сая гаруй тарьц, суулгац нийлүүлэх хүчин чадалтай болно. Дорнод аймгийн Баян-Уул сум, Улаанбаатарын Өлзийт хороололд өндөр хүчин чадалтай мод үржүүлгийн газрууд шинээр байгуулагдаж, Хил хамгаалах ерөнхий газрын «Ногоон хэрэм» төслийн хүрээнд 5 агропарк, 24 төв ажиллаж, жилд дунджаар 4-5 сая тарьц бэлддэг боллоо. Эдгээр нь зөвхөн энэ жилийн бус, ирэх арван жилүүдийн ойжуулалтын бат бэх суурь юм.

Хөдөлгөөний амжилтын нэг гол хөшүүрэг бол уул уурхайн салбарын бодит, тооцоолсон оролцоо. Улсын 100% өмчит «Эрдэнэс Монгол» группын охин компани «Эрдэнэс Тавантолгой» ХК-ийн санаачилсан «Сая тонн — Сая мод» хөтөлбөр үүний тод жишээ: 2030 он хүртэл 180 сая мод тарихаар зорьж, экологи-эдийн засгийн үнэлгээгээр 1.79 их наяд төгрөгийн хөрөнгө оруулалтаас 12.2 их наяд төгрөгийн буюу зарцуулсан төгрөг тутамд ойролцоогоор 6.8 төгрөгийн эдийн засаг-экологийн өгөөж бий болгож байгааг тооцоолсон байна. Ингэснээр төрийн өмчит том компани хувийн хэвшлийн бус ч гэсэн үлгэр жишээ санаачилга гаргаж болохыг харуулж байна. Үүний зэрэгцээ «Оюу Толгой» ХХК зэрэг олон улсын хөрөнгө оруулалттай томоохон компаниуд амлалтынхаа биелэлтээр тэргүүлж, харин Бугант Нандин, Саутгоби Ресурс, Бороо Гоулд, Бадрах Энержи зэрэг цэвэр хувийн хэвшлийн дунд, жижиг компаниуд ч Хархорин хотын ногоон бүсийн байгуулалтад биечлэн оролцож байна. Өмчийн хэлбэрээс үл хамааран уул уурхайн салбарын ойжуулалтад хийсэн хөрөнгө оруулалтын өндөр өгөөж нь бусад компаниудад үлгэр жишээ болж, шинэ хөрөнгө оруулагчдыг татах эерэг эргэх холбоо үүсгэж байна.

«Тэрбум мод» хөдөлгөөний өөр нэг онцлог хүч бол иргэдийн хандив, олон нийтийн оролцоонд тулгуурлан ажилладаг «Тэрбум мод» сан юм. 2022--2025 онд энэ сангийн хүрээнд 90 гаруй төсөл хэрэгжиж, 3 сая гаруй мод тарьж, 85 гаруй ногоон ажлын байр бий болгосон бол 805,000 гаруй иргэнийг экологийн боловсролд хамруулсан байна. Энэхүү амжилтын цаана банк, санхүүгийн салбарын байгууллагууд өрсөлдөгч байхаа больж, нэг нийтлэг зорилгын дор нэгдэн ажиллаж буй нь онцгой ач холбогдолтой. Монголын арилжааны банкууд «Тэрбум мод» санд хамтран хандив, санхүүжилт үзүүлэхээс гадна өөрсдийн харилцагч, ажилтнуудаа мод тарих аян, олон нийтийн санаачилгад өргөнөөр татан оролцуулж, санхүүгийн салбарын өрсөлдөөнөөс ангид, байгаль орчны нийтлэг эрх ашгийн төлөө хамтран ажиллах шинэ загварыг харуулж байна. Ийнхүү өрсөлдөгч банкууд нэг ширээний ард сууж, нэг үндэсний зорилгыг дэмжиж буй нь «Тэрбум мод» хөдөлгөөний нийгмийн зөвшилцлийг нэмэгдүүлж буй бас нэг тод жишээ юм.

Энэ бүх амжилтын цаана Засгийн газрын хэрэгжүүлэгч агентлаг Ойн газрын тууштай бодлогын манлайлал байна. Ойн газар улсын хэмжээнд «Тэрбум мод» үндэсний хөдөлгөөний гүйцэтгэлийг нэгдсэн байдлаар хянаж, аймаг, нийслэл, уул уурхайн аж ахуйн нэгж, банк-санхүүгийн байгууллага, төрийн байгууллага тус бүрийн амлалт, гүйцэтгэлийг тогтмол тайлагнуулан цуглуулж, эрчимжүүлэх шаардлагатай хэсгүүдийг тодорхойлон ажилладаг. Үүний зэрэгцээ иргэд, олон нийтийг мод тарих, арчлан хамгаалах ажилд өргөнөөр уриалж, «Бүх нийтээр мод тарих өдөр», «Хашаандаа таван мод тарья» зэрэг үндэсний хэмжээний аянуудыг жил бүр тогтмол зохион байгуулж байна. Мөн олон улсын хандивлагч, хөрөнгө оруулагч байгууллагуудтай идэвхтэй хэлэлцээ хийж, төсөл хөтөлбөрийн санхүүжилт татахад ихээхэн анхаарал хандуулж байгаа нь өнөөдөр 115 сая гаруй ам.долларын гадаадын буцалтгүй тусламж, хөрөнгө оруулалт идэвхтэй хэрэгжиж байгаагийн үндэс болж байна. Ойн тухай хуулийн шинэчилсэн найруулга боловсруулах, дотоодын нийт бүтээгдэхүүний нэг хувийг ойн салбарт зарцуулах санхүүжилтийн механизм бүрдүүлэх, карбоны зах зээл, REDD+ механизмыг хөгжүүлэх зэрэг стратегийн 30 гаруй тодорхой арга хэмжээг хэрэгжүүлж байна. Ойн газар мөн олон улсын тавцанд идэвхтэй оролцож, APFNet-ийн Удирдах зөвлөлийн хуралдаан, НҮБ-ын Ойн 21 дүгээр форум (UNFF21) зэрэгт Монгол Улсын ойн салбар, «Тэрбум мод» хөдөлгөөний туршлагыг тогтмол танилцуулж байна. Хөдөлгөөний стратеги төлөвлөгөөний бэлтгэл үе шат (2021--2024)-ыг 89.4%-ийн гүйцэтгэлтэй амжилттай дуусгаж, одоо эрчимжүүлэх шатанд шилжсэн нь тууштай, зорилготой бодлогын үр дүн юм.

Бэлтгэл үе шатны (2021--2024) хэрэгжилтээс онцлох нь:

- Ойн газрыг төрийн захиргааны байгууллага болгон байгуулах, Ойн үрийн генетик нөөцийн төв байгуулах, Зэвсэгт хүчнийг мод тарих ажилд татан оролцуулах, техник-технологи, инновац турших, 1,000 сургагч багш бэлтгэх, мод тарих соёлыг түгээх зэрэг 6 арга хэмжээг 100% биелүүлсэн

- Түймэр, хөнөөлт шавьжтай тэмцэх бэлтгэл ажил 85% гүйцэтгэлтэй байна

- Харин ногоон санхүүжилтийн тогтолцоо бүрдүүлэх (20%), ногоон ажлын байрыг нэмэгдүүлэх (32%), карбоны зах зээл хөгжүүлэх (45%), Ойн тухай хууль шинэчлэх (50%), дотоодын нийт бүтээгдэхүүний 1 хувийг ойн салбарт зарцуулах (38%) зэрэг санхүүжилт, эрх зүйн орчинтой холбоотой арга хэмжээнүүд харьцангуй удаашралтай хэвээр байгаа бөгөөд эрчимжүүлэх шатны (2025--2027) тэргүүлэх зорилт нь энэ дутагдлыг нөхөхөд чиглэгдэж байна

Энэ нь Ойн газар амжилтаа хэтрүүлэлгүй, тулгамдсан асуудлаа нээлттэй хүлээн зөвшөөрч, тодорхой тоо баримтад тулгуурлан ажилладаг байгууллага гэдгийг харуулж байна.

«Тэрбум мод» хөдөлгөөний нөлөөгөөр ойн салбар цогцоороо шинэ шатанд гарч байна. 2021 онд ердөө 156 байсан мод үржүүлгийн газрын тоо өнөөдөр 465 болж гурав дахин өссөн бол тарьц, суулгацын нөөц 20 гаруй дахин нэмэгдэв. Улсын хэмжээнд 46 ойн анги, 1,222 ойн нөхөрлөл идэвхтэй ажиллаж, ойн мэргэжлийн боловсон хүчний эрэлт, сургалтын хэрэгцээ эрс нэмэгдсэн. Хамгийн чухал нь — иргэдийн ой модонд хандах хандлага өөрчлөгдөж, ойг зөвхөн байгалийн баялаг гэж хардаг байснаас өөрсдийн хамтран бүтээж, хамгаалах хариуцлагатай зүйл гэж үзэх болсон нь ойн хамгаалал, зүй зохистой ашиглалтын ажлыг ч давхар түлхэж өгч байна.

Улс төрийн түвшинд ч мэргэжлийн боловсон хүчнийг бэлтгэх бодлогын дэмжлэг тодорхой харагдаж байна. Ойн инженер, ойн аж ахуй зэрэг мэргэжлүүд улсын эрэлттэй болон тэргүүлэх чиглэлийн мэргэжлийн жагсаалтад багтаж, төрөөс өгдөг сургалтын тэтгэлэг, зээлийн хөнгөлөлттэй нөхцөлд хамрагдах боломжтой болсноор залуучуудыг ойн салбарт мэргэжил эзэмшихэд идэвхжүүлж байна. Үүнтэй зэрэгцэн Ойн газраас улсын хэмжээнд 21 аймгийн 329 сум, Улаанбаатар хотын 9 дүүргийн 1,000 иргэнийг хамруулсан 24 багц цагийн сургалтыг 2 үе шаттай зохион байгуулж, орон нутгийн мэргэжилтний чадавхыг тогтмол дээшлүүлж байна.

«Тэрбум мод» хөдөлгөөний нөлөөгөөр өргөжсөн ойн сан илүү их анхаарал, хяналт шаардах болсон тул ойн хамгаалал, ашиглалтад зарцуулах хөрөнгө жил ирэх тусам мэдэгдэхүйц нэмэгдэж байна. Зөвхөн ойн хөнөөлт шавьжтай тэмцэх ажилд 2025 онд 15.4 тэрбум төгрөг, ойг нөхөн сэргээх арга хэмжээнд 26.1 тэрбум төгрөг зарцуулагдсан бол «Ойжуулалт, ойн аж ахуйн арга хэмжээ» хөтөлбөрийн нийт зардал жил бүр тогтмол өсч, 2026 онд 38.5 тэрбум төгрөгт хүрлээ. Энэ бол зардал дангаараа өсч байгаа хэрэг биш — харин хамгаалалт, ашиглалтын ажил өргөжихийн хэрээр мод үржүүлгийн газрын тоо 156-аас 465 болж, тарьц суулгацын нөөц 20 гаруй дахин нэмэгдэж, шинэ тоног төхөөрөмж, мэргэжлийн боловсон хүчин, эрдэм шинжилгээ-технологийн шийдлүүд зэрэгцэн хөгжиж байгаагийн илрэл юм. Өөрөөр хэлбэл, «Тэрбум мод» хөдөлгөөн нь ойн салбарт зөвхөн нэмэлт ачаалал үүсгээд зогсохгүй, түүнийг даван туулах чадавхыг нь зэрэгцүүлэн хөгжүүлж, салбарын цогц хөгжлийг бий болгож байна.

Хөдөлгөөний өргөн хамрах хүрээг харуулсан нэгэн сонирхолтой жишээ бол Зэвсэгт хүчний оролцоо юм. Батлан хамгаалах яам, Зэвсэгт хүчний жанжин штабтай байгуулсан хамтын ажиллагааны хүрээнд хугацаат цэргийн алба хаагчид алба хаах хугацаандаа мод үржүүлэг, ойжуулалтын ажилд тогтмол оролцдог болжээ. Энэ нь зөвхөн ойжуулалтад дэмжлэг болохоос гадна улс орноо хамгаалж буй залуучуудад байгаль орчноо хайрлаж, хамгаалах соёлыг цэргийн албанаас нь эхлүүлэн төлөвшүүлж буй ач холбогдолтой алхам юм.

Ойн газрын хувьд «Тэрбум мод» хөдөлгөөн зөвхөн өнгөрсний амжилт биш, харин гадаад, дотоодын хөрөнгө оруулагчдад нээлттэй ирээдүйн боломж юм. Энэхүү боломжийг дараах дөрвөн суурь нөхцөл дэмжиж байна: (1) Парисын хэлэлцээр, NDC 3.0, Ойн тухай хуулийн шинэчилсэн найруулга бүхий тогтвортой эрх зүйн орчин; (2) «Тэрбум мод» үндэсний хөдөлгөөнийг Ерөнхийлөгч, УИХ, Засгийн газар түвшинд тууштай дэмжиж буй улс төрийн дэмжлэг; (3) жилд 24,000 гаруй мянган тонн CO₂ шингээж, олон улсын биржид арилжаалах боломжтой карбоны зах зээлийн боломж; (4) 2026 онд улсын төсвөөс 38 тэрбум төгрөгийн санхүүжилт хуваарилагдсан тогтвортой санхүүжилтийн суурь.

Эдгээр нөхцөлд тулгуурлан Монгол улсS хөрөнгө оруулагчдад дараах дөрвөн үндсэн чиглэлийг санал болгож байна:

- I. Ойжуулалт, нөхөн сэргээлт — улс жилд 15,163 га талбай ойжуулах зорилготой бөгөөд одоогийн хүчин чадлыг 2 дахин нэмэгдүүлэх шаардлагатай тул тарьц, суулгацын хомсдолыг нөхөх мод үржүүлгийн газар байгуулах эрэлт өндөр байна

- II. Карбоны кредит, REDD+ — дээрх шингээлтийн зорилт, олон улсын зах зээлийн үнийн дагуу хөрөнгө оруулах боломж

- III. Ойн бүтээгдэхүүний нэмүү өртгийн сүлжээ — 3.1 сая га ашиглалтын бүсийн ойг гэрээгээр ашиглах боломжтой

- IV. Технологи, дижитал шийдэл — мониторинг, тандан судалгаа, хяналт-тайлагнал-баталгаажуулалт (MRV) системд зориулсан инновацийн хэрэгцээ өндөр

Улсын хэмжээнд 1,222 ойн нөхөрлөл бүртгэлтэй бөгөөд хамтарсан менежментийн гэрээгээр 3.7 сая га талбайг эдгээр нөхөрлөлд шилжүүлсэн байгаа бол доройтолд өртсөн 1,882 мянган га ойг нөхөн сэргээх шаардлагатай хэвээр байна — энэ хоёрын зөрүү өөрөө хөрөнгө оруулалтын бодит хэмжээг харуулж байна. Мөн иргэн, аж ахуйн нэгж, байгууллагын тарьсан ойг улсын санд худалдан авах тогтолцоо, тарьсан ойгоо улсын санд худалдах эрх зүйн орчин бүрдсэн нь хувийн хэвшилд урт хугацааны эдийн засгийн урамшуулал өгч, ойжуулалтыг зүгээр л нийгмийн хариуцлагын ажил биш, ашигтай хөрөнгө оруулалт болгож байна.

«Тэрбум мод» үндэсний хөдөлгөөн 2021 оноос хойш Монгол Улсын байгаль орчин, нийгэм, эдийн засгийн гурван тулгуур дээр тодорхой, хэмжигдэхүйц үр дүн үзүүлж байна.

Байгаль орчны хувьд улсын ойн сангийн нийт талбай 2015 оны 18.3 сая га-аас 2025 онд 19.3 сая га болж өссөн бөгөөд ойгоор бүрхэгдсэн талбайн эзлэх хувь (ойрхог чанар) 7.78%-иас 8.71% болж нэмэгдэв. Энэ нь Засгийн газрын 2028 оны 8.8%, хөдөлгөөний 2030 оны 9% зорилтод тодорхой дөхөж буйг харуулна. Байгалийн ойн нөөц 44.4 сая шоо метрээр өсч, жилд 21.5 мянган тонн CO₂ шингээж байгаа бөгөөд 2035 он гэхэд түймрийн эрсдэлийг 90%-иар бууруулж чадвал шингээлтийг 24.4 сая тонн хүртэл нэмэгдүүлэх боломжтой. Доройтсон газар нөхөн сэргээх, хамгаалалтын ойн зурвас байгуулах, Хархорин хотын шинэ ногоон бүс, Улаанбаатарын хогийн цэгийг ойжуулах зэрэг том дэд бүтцийн ажлууд зэрэгцэн явагдаж, ойн хамгаалалтад жилд тэрбум гаруй мод хамрагдаж байна.

Нийгмийн хувьд мод тарих, арчлах ажилд 2022--2025 онд 24,401 иргэн Хөдөлмөр эрхлэлтийг дэмжих сангийн хүрээнд түр ажлын байраар хангагдсан бол зөвхөн 2026 оны хаврын аяны хугацаанд л 87,262 иргэн, 4,567 байгууллага идэвхтэй оролцож 12 сая гаруй мод тарьсан. Нийгмийн сүлжээгээр сая сая хүнд хүрсэн сурталчилгаа, сургалт хэрэгжсэн нь иргэдийн байгаль орчны ухамсрыг өргөн хүрээнд нэмэгдүүлж байна.

Ажлын байрны хувьд хөдөлгөөн түр болон байнгын гэсэн хоёр төрлийн ажлын байрыг зэрэгцүүлэн бий болгож байгаа нь онцлог юм. Улирлын чанартай түр ажлын байрны хувьд зөвхөн 2022--2025 оны хооронд 24,401 иргэн мод тарих, ургуулах, арчлах ажилд хамрагдаж, 2026 оны голын татмын ойжуулалтын ажилд ганцхан улирлын хугацаанд 500 хүн 30 хоногийн турш ажилласан бол «Тэрбум мод» сангийн хүрээнд 2022--2025 онд 85 гаруй ногоон ажлын байр тогтвортой бий болжээ. Харин байнгын ажлын байрны тал дээр мод үржүүлгийн газрын тоо 156-аас 465 болсонтой уялдан энэ салбарт тогтмол ажилладаг мэргэжилтний тоо мэдэгдэхүйц өссөн бөгөөд улсын хэмжээний 46 ойн ангид батлагдсан 360 орон тооны 302-т нь (84%) хүн ажиллаж байна. Ойн газрын судалгаагаар «Тэрбум мод» хөдөлгөөний үргэлжлэх хугацаанд ойн салбарын нийт ажиллах хүчний хэрэгцээ дунджаар 13,200, оргил үедээ 19,000 хүртэл хүрэх төлөвтэй бөгөөд энэ нь орон нутагт, ялангуяа хөдөө орон нутагт байнгын, тогтвортой орлоготой ажлын байр нэмэгдэхийг илтгэж байна.

Эдийн засгийн хувьд мод үржүүлгийн газрын тоо 156-аас 465 болж, тарьц суулгацын нөөц 20 гаруй дахин өсч, уул уурхайн салбар (төрийн болон хувийн хэвшлийн аль алиных) болон бусад бизнесийн оролцоо эрчимжсэн. Ойн салбар өнөөдөр ДНБ-д ойролцоогоор 3.1%, 103.75 сая ам.долларын хувь нэмэр оруулж байгаа бол «Тэрбум мод» хөдөлгөөний нөлөөгөөр 2035 он гэхэд энэ хувь нэмэр 2 дахин, ДНБ-ий эзлэх хувь дунджаар 4.7%, оргилдоо 7% хүртэл өсөх боломжтой гэж тооцоологдож байна. Олон улсын байгууллагуудаас 115 сая гаруй ам.долларын буцалтгүй тусламж идэвхтэй хэрэгжиж, төрийн өмчит «Эрдэнэс Тавантолгой» ХК-ийн жишээгээр зарцуулсан 1 төгрөг тутамд ойролцоогоор 6.8 төгрөгийн эдийн засаг-экологийн өгөөж бий болгож байгаа тооцоо нь ойжуулалтад хийх хөрөнгө оруулалтын өндөр өгөөжийг өмчийн хэлбэрээс үл хамааран бодитоор харуулж байна.

Нэгтгэн дүгнэвэл, «Тэрбум мод» үндэсний хөдөлгөөн нь зөвхөн мод тарих аян биш, харин Монгол Улсын цөлжилттэй тэмцэх, уур амьсгалын өөрчлөлтөд дасан зохицох, ногоон эдийн засаг руу шилжих цогц бодлогын хэрэгжилт болж байна. Байгаль орчны сэргэлт, иргэдийн өргөн оролцоо, эдийн засгийн бодит өгөөж гурав хоорондоо уялдаатай, бие биенээ дэмжсэн байдлаар хөгжиж буй нь энэ нийтлэлийн гол санааг — «Тэрбум мод» үндэсний хөдөлгөөн зөвхөн мод тарих бус, тогтвортой ойн менежментийг цогцоор нь хэрэгжүүлж чадаж байна гэдгийг — тодорхой харуулж, COP17-д Монгол Улсын тогтвортой ойн менежментийн чиглэлээр гаргаж буй амжилтыг олон улсын хамтын нийгэмлэгт итгэл үнэмшилтэй харуулах үндэс болно. Үүний зэрэгцээ санхүүжилтийн тогтолцоо, хууль эрх зүйн орчин, хяналт-тайлагналын чадавхыг цаашид бэхжүүлэх шаардлагатай хэвээр байгааг бид нээлттэй хүлээн зөвшөөрч байна.

Дүгнэлт. «Тэрбум мод» үндэсний хөдөлгөөн бол зөвхөн статистикт бичигдэх тоо биш — энэ бол Монгол үндэстний ой модтой харилцах хандлага өөрчлөгдсөний, төр, хувийн хэвшил, олон улсын хамтын нийгэмлэг, иргэн бүр нэг зорилгын дор нэгдсэний бодит жишээ юм. Байгаль орчны сэргэлт, нийгмийн өргөн оролцоо, эдийн засгийн бодит өгөөж гурав хоорондоо уялдаатай, бие биенээ дэмжсэн байдлаар хөгжиж буй энэхүү туршлага нь Монгол Улс тогтвортой ойн менежментийг үг хэллэгээр биш, бодит үйлдлээр хэрэгжүүлж чадаж байгааг олон улсын хамтын нийгэмлэгт харуулж байна. COP17-ийн зочид, төлөөлөгчид Монголд ирж, энэхүү амжилтыг өөрсдийн улс орондоо хэрэгжүүлэх боломжийг эрэлхийлэхийг бид урьж байна.

«Тэрбум мод» хөдөлгөөн ТББ нь Монгол Улсын COP17-ыг зохион байгуулах Үндэсний хорооны дэргэдэх Хамтын ажиллагааны дэд хорооны шийдвэрээр «Монголын бэлчээр судлалын Ногоон алт төв» ТББ-тай хамтран Иргэний нийгмийн үндэсний төлөөлөгч (National Civil Society Focal Point)-өөр сонгогдон ажиллаж байна. Иргэний нийгмийн үндэсний төлөөлөгчийн хувьд бид үндэсний хэмжээнд иргэний нийгмийн байгууллагуудын оролцоог зохион байгуулж, COP17 бага хуралд тэдгээрийн үр дүнтэй, идэвхтэй оролцох боломжийг нээж өгөх үүрэг гүйцэтгэж байна. Энэхүү нийтлэл нь тус чиг үүргийн хүрээнд, Монгол Улсын иргэний нийгмийн зүгээс «Тэрбум мод» үндэсний хөдөлгөөний туршлагыг олон улсын хамтын нийгэмлэгт хүргэх зорилгоор бэлтгэгдэв.